«Bu bir tomonga chipta»: urush qopqoniga tushib qolgan o‘zbek migranti

Markaziy Osiyo mamlakatlaridan kelgan minglab migrantlar hozirda Rossiya tomonida turib Ukrainaga qarshi urushda jang qilmoqda. Ba’zilari bosim va deportatsiya tahdidi ostida frontda xizmat qilishga majbur bo‘lsa, boshqalari esa pul topish yoki hujjatlarini yaxshilashni o‘ylab shartnoma imzolagan. 2024-yil iyun oyida Tergov qo‘mitasi rahbari Aleksandr Bastrikin Rossiya fuqaroligini olgan o‘n minglab odamlar harbiy xizmatga majburan ro‘yxatga olinayotganini va ulardan taxminan 10 000 nafari frontga yuborilganini aytdi. U buni «migratsiyaga qarshi kurash chorasi» deb tushuntirgan.

Bu odamlardan biri 45 yoshli Shavkat Mashrabov, O‘zbekistonda tug‘ilgan. U Rossiya televideniyesi dasturlari va vatanparvarlik ruhidagi targ‘ibotlarga ishonib o‘zi harbiy ro‘yxatga olish va chaqiruv bo‘limiga borgan. Shartnoma imzolagandan so‘ng, u Rossiya fuqaroligini olgan, ammo endi qaroridan afsusda ekanligini va Rossiya prezidenti, harbiy prokuratura va Mudofaa vazirligiga murojaat qilish orqali harbiy xizmatdan bo‘shay olmayotganini aytadi. U oilasini ikki yildan beri ko‘rmaganini va «armiyadan ketish imkoniyatini so‘raganini» ta’kidlaydi.

Inson huquqlari faollarining so‘zlariga ko‘ra, Mashrabovning ahvoli odatiy hol. Migrantlar va yangi Rossiya fuqarolari o‘ta himoyasiz holda qolgan: ular qonunni bilmaydi, huquqiy himoyadan mahrum va ko‘pincha aldov bilan yollangan urush qurbonlariga aylanadi. Ularni ko‘ndirish, qo‘rqitish va imtiyozlar va pul va’da qilish mumkin, bu esa shartnoma «tez va foydali» degan xayolni keltirib chiqaradi. Aslida, ko‘pchilik fuqarolikni olgandan so‘ng, shartnoma muddati tugasa ham, harbiy xizmatdan bo‘shatilmaydi.

Mashrabovning aytishicha, u avval hujum bo‘linmasida, keyin esa dronlarga qarshi uskunalar va tizimlarni ishlab chiqadigan radioelektron bo‘linmasida xizmat qilgan. U xizmati uchun maqtovlarga sazovor bo‘lgan va hatto mukofotga nomzod bo‘lgan, ammo chet elliklar uchun medallarni tasdiqlash uzoq vaqt davom etadi. Shuningdek, u o‘z cho‘ntagidan uskunalar va ba’zi jihozlarni sotib olgani va tibbiy yordam olishda qiynalganidan shikoyat qiladi.

Shavkatning ta’kidlashicha, ular uni sog‘lig‘i yomon bo‘lishiga qaramay, armiyada ushlab turishga harakat qilishgan. Xizmatdan ketishga uringanidan so‘ng, u bosim, izolyatsiya va hibsga olinganini aytadi. Iste’foga chiqish xatlariga javoban unga endi Rossiya fuqarosi sifatida «safarbarlik tugaguniga qadar xizmatdan ketishga haqqi yo‘qligi» aytilgan.

«Men ta’tildan qaytmadim. Qo‘mondonim bilan janjallashib qoldim va: «Bo‘ldi, men endi askar bo‘lishni xohlamayman», dedim. O‘sha kuni harbiy politsiya kelib, meni hibsga oldi va qaytarib yubordi. Ular meni jinoyatchi kabi 15 kunga yakka kameraga qamab qo‘yishdi. Ular hech kim bilan gaplashishga ruxsat berishmadi, haqorat qilishdi va keyin 15-sonli jazoni ijro etish koloniyasiga jo‘natishdi. Ular mening hujjatlarimni ko‘rib chiqib: «Qanday qilib sizni bu yerga bunday tashxis bilan olib kelishdi?», deyishdi va qaytarib yuborishdi. Bizning davolovchi shifokorimiz juda kuchli; u meni darhol «davoladi» va menga «SVOda vazifalarni bajarish uchun hech qanday qarshilik yo‘q» degan ma’lumotnoma berdi», deydi Sh. Mashrabov.

Inson huquqlari faollarining aytishicha, ko‘plab migrantlar shunga o‘xshash tuzoqqa duch kelishmoqda. Ba’zilar uyga qaytishdan qo‘rqishadi, chunki ularning mamlakatlarida xorijiy urushlarda ishtirok etish jinoyat hisoblanadi va ular jinoiy jazoga tortiladi. Boshqalar Rossiyada bosimdan qo‘rqishadi. Natijada, odamlar o‘zlarini ikki o‘t orasida qolgandek his qilishadi.

Mutaxassislar yollanma askarlik va harbiy operatsiyalarda ishtirok etish Markaziy Osiyo fuqarolari uchun jiddiy huquqiy xavf tug‘dirishini ta’kidlaydi. Shartnomalar ko‘pincha yolg‘on va’dalar asosida tuziladi. Inson huquqlari faollaridan yordam so‘raganlarning ko‘pchiligi Rossiya fuqaroligini olgandan so‘ng, ularni majburan ro‘yxatdan o‘tkazish va harbiy xizmatdan ketishga to‘sqinlik qilish mumkinligini bilmaganliklarini aytishadi.

Migrantlarning hikoyalari shuni ko’rsatadiki, urushda ishtirok etish ular uchun qiyin, ko’pincha umidsiz vaziyatga aylanadi. Ular ozodlikka chiqishga, ozodliklarini qaytarib olishga va oilalari bilan birlashishga harakat qilishadi, ammo amaldagi qoidalarga ko’ra, bu deyarli imkonsiz.

«Urush – bir tomonga chipta. Hatto chet el fuqarosi uchun ham… Iflos, sovuq, namgarchilik. Doim o‘z o‘limingni kutib o‘tirish. Har bir qadaming oxirgi bo‘lishi haqidagi doimiy, chuqur o‘y-xayol. Atrofingizdagi hamma narsa sizni turli usullar bilan o‘ldirmoqchidek… Siz buni juda yaxshi tushunasiz – bu nihoya. Siz imzolagan shartnoma bir tomonlama chipta edi. Siz bu yerdan hech qachon chiqa olmaysiz, hatto qaytib kelsangiz ham. Chunki qaytib boradigan joy yo‘q. Rossiyada na uy, na hovli, na kutadigan va sevadigan qarindoshlar bor. Jasading qaytishi mumkin va ehtimol ular uni ommaviy qabrga ko‘mib qo‘yishar, lekin ruh emas, u abadiy o‘liklar ustida… dalalarda kezib yurishga mahkumdir», deb yozadi Shavkat.