Qabriga xoch qo‘yilgan o‘zbeklar

Rossiyaning Ukrainaga qarshi besh yildan buyon davom etayotgan urushi nafaqat ikki davlat, balki butun mintaqa, jumladan, Markaziy Osiyo xalqlari uchun ham og‘ir fojiaga aylandi. BBC Rus xizmati jurnalisti Olga Ivshinaning tadqiqotlariga tayangan holda, ushbu qonli to‘qnashuvning ko‘lamini tahlil qilish mumkin.

Bugungi kunda «Mediazona» nashri ochiq manbalar asosida 200 mingdan ortiq rossiyalik harbiy xizmatchining halok bo‘lganini 100% tasdiqlagan. Biroq jurnalistlarning ta’kidlashicha, bu raqam qurbonlarning real miqyosini to‘liq aks ettirmaydi.

Tadqiqotchilarning hisob-kitoblariga ko‘ra, tasdiqlangan ro‘yxat umumiy qurbonlarning taxminan 60 foizini tashkil etadi, xolos. Haqiqiy ko‘rsatkich 350 mingdan 400 ming kishigacha yetishi mumkin deb taxmin qilinmoqda.

Rossiya rasmiylari esa bu borada sukut saqlashni afzal ko‘rmoqda. Hukumat urush boshlanganidan beri atigi ikki marta — oxirgi marta 2022-yil sentyabrida — qurbonlar sonini (6 mingga yaqin) ochiqlagan. O‘shandan beri deyarli uch yarim yil davomida umumiy yo‘qotishlar bo‘yicha hech qanday rasmiy ma’lumot berilmagan.

Qurbonlar orasida 400 nafardan ortiq o‘zbekistonlik borligi aniqlangan. Markaziy Osiyodan borgan fuqarolar asosan ikki yo‘l bilan urushga jalb qilinmoqda:

Qamoqxonalardan yollash: «Vagner» guruhi yoki Mudofaa vazirligi tarkibida jazoni o‘tayotgan mahbuslar o‘z jazosini o‘tashdan qutulish yoki pul ishlash maqsadida jangga kirgan. Masalan, qotillikda ayblangan, 60 yoshdan oshgan Shodmon To‘ychiyev ismli o‘zbekistonlik Rossiya fuqaroligini olish ilinjida kontrakt imzolab, halok bo‘lgan.

Migrantlarga bosim o‘tkazish: Ayrim hollarda deportatsiya qilish bilan qo‘rqitish orqali majburan kontrakt imzolattirilgan. Sardor Suyundiqov misolida ko‘rinishicha, u migratsiya qonunlarini buzgani uchun ushlanib, oradan bir oy o‘tmay urushga yuborilgan va tez orada halok bo‘lgan.

Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, yangi kontrakt imzolaganlar orasida o‘lim darajasi juda yuqori. Ko‘pchilik kontrakt imzolaganidan keyin bir oy ichida, hattoki 5 kundan so‘ng halok bo‘lganlar bor. Olga Ivshinaning so‘zlariga ko‘ra, dafn etilgan o‘zbekistonlik yoki boshqa musulmon askarlarning qabrlariga xristian qabrlaridek xoch qo‘yilgan.

Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, urushda halok bo‘layotganlarning aksariyati Rossiyaning eng qashshoq mintaqalaridan (masalan, Tuva, Buryatiya) jalb qilingan. Aksincha, Moskva va Sankt-Peterburg kabi yirik shaharlarda aholi jon boshiga qurbonlar soni eng kam. Bu holat urushga jalb qilishda milliy siyosatdan ko‘ra, mintaqaviy iqtisodiy farovonlik darajasi hal qiluvchi rol o‘ynashini ko‘rsatadi: ishsizlik va chorasizlik odamlarni xavfli kontraktlar tuzishga majbur qilmoqda.

Ukraina urushidagi Rossiya yo‘qotishlari nafaqat harbiy strategiya, balki chuqur ijtimoiy va insoniy fojia ifodasidir. Rasmiy ma’lumotlar yashirilayotgan bir paytda, jurnalistik surishtiruvlar minglab oilalarga, jumladan, Markaziy osiyolik oilalarga ham o‘z yaqinlarining taqdirini aniqlashda yordam bermoqda. Minglab insonlarning, ayniqsa, migrantlarning «yaxshi hayot» yoki «fuqarolik» ilinjida urush domiga tushib qolayotgani bugungi kunning eng achchiq haqiqatlaridan biridir.