Urushda 27 mingdan ortiq migrant jang qilmoqda: yangi ma’lumotlar

2026-yil aprel oyida inson huquqlari tashkilotlari — FIDH, Truth Hounds va Qozog‘iston Inson huquqlari va qonun ustuvorligi bo‘yicha xalqaro byurosi — Ukrainadagi urushda jang qilish uchun chet elliklarni yollash faktlari bo‘yicha qo‘shma hisobot e’lon qilishdi.

Hisobotda aytilishicha, 2022-yil fevral oyidan beri Rossiya armiyasiga 130 dan ortiq mamlakatdan kamida 27 000 chet ellik jalb qilingan. Mualliflarning fikriga ko‘ra, bu amaliyot mamlakat ichida yangi safarbarlik e’lon qilmasdan yo‘qotishlarni qoplash uchun qo‘llanilmoqda.

Urushga yollashda Markaziy Osiyo alohida o‘rin tutadi. Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, urushda O‘zbekiston, Tojikiston, Qozog‘iston va Qirg‘izistonning 7000 dan 12 000 gacha fuqarolari ishtirok etmoqda.
Mamlakatlar bo‘yicha aniqroq ma’lumotlar ham taqdim etilgan:

O‘zbekiston — 2700 dan ortiq kishi
Tojikiston — 2000 dan ortiq kishi
Qozog‘iston — 1500 dan ortiq kishi
Qirg‘iziston — taxminan 800 kishi.

Urushda dunyoning boshqa mamlakatlaridan kelgan fuqarolar ham ishtirok etgani qayd etilgan: kamida 842 kishi Nepaldan, 662 kishi Shri-Lankadan, shuningdek, Keniya, Gana, Kamerun va 30 dan ortiq Afrika mamlakatlari fuqarolari. Alohida ravishda, hukumatlararo kelishuv asosida yuborilgan Shimoliy Koreyadan taxminan 14000 askar jang qilayotgani qayd etilgan.

Inson huquqlari faollarining ma’lumotlariga ko‘ra, chet elliklar ko‘pincha frontning eng xavfli qismlariga — «go‘sht hujumlari» deb ataladigan joylarga yuboriladi. Buni qurbonlar statistikasi ham tasdiqlaydi: kamida 481 O‘zbekiston fuqarosi, 446 nafar tojikistonlik, 270 nafar Qozog‘iston va 143 kishi Qirg‘iziston fuqarolari halok bo‘lgan. Ko‘pchilik xizmatning dastlabki oylarida vafot etadi.

Hisobotda yollashning asosiy usullari tasvirlangan. Ulardan biri odamlarga haydovchi, qurilish ishchisi yoki qo‘riqchi lavozimlarida ish taklif etiladi, yuqori maosh va hujjatlar va’da qilinadi, ammo Rossiyaga kelganlarida ko‘pincha ular tushunmaydigan tilda berilgan qog‘ozlarga qo‘l qo‘yish orqali harbiy shartnomalarni imzolashga majbur bo‘ladi.

Yana bir usul – Rossiya ichidagi migrantlarga bosim o‘tkazish. Yotoqxonalar, bozorlar va hatto masjidlarga qilingan reydlar paytida odamlarga deportatsiya, qamoq yoki zo‘ravonlik bilan tahdid qilinadi, ular orasida shartnoma yoki jazo varianti taklif qilinadi. Hujjatlarni olib qo‘yish, soxta jinoiy ishlar, kaltaklash va qiynoq holatlari qayd etilgan.

Shuningdek, 2025-yilda migrantlarga qarshi reydlar paytida hibsga olingan 80 000 kishidan taxminan 20 000 nafari frontga yuborilgani ta’kidlangan. Rossiya fuqaroligini olganlar uchun harbiy ro‘yxatdan o‘tishdan bosh tortish uning bekor qilinishiga olib kelishi mumkin, bu esa bosim vositasi sifatida ham qo‘llaniladi.

Yollash hatto ayollarga ham ta’sir qiladi – ularga oshpaz yoki farrosh sifatida ish taklif qilinadi, ammo ba’zi hollarda ular jangovar zonalarda ham qoladi. Mualliflarning fikriga ko‘ra, armiyada «etnik qatlamlanish» deb ataladigan tizim amal qiladi: migrantlar va ozchilik vakillari eng past vazifalarda bo‘lishi va eng xavfli ishlarni bajarishlari ehtimoli ko‘proq.

Qo‘shimcha omil – bu migrantlarning zaif holati. Huquqni muhofaza qilish organlarining bosimi, hujjatlar bilan bog‘liq muammolar va ish beruvchilarga qaramlik ularni yollovchilar uchun oson nishonga aylantiradi.

Inson huquqlari faollari shuningdek, ko‘plab chet elliklar minimal tayyorgarlikdan o‘tishlari va til to‘sig‘i tufayli buyruqlarni tushuna olmasligini ta’kidlaydi. Marhumning qarindoshlari ko‘pincha kompensatsiya ololmaydi yoki ular uchun yaqinlarining taqdiri noma’lumligicha qoladi.

Hisobot mualliflarining fikricha, ko‘p hollarda bu yollanma faoliyat emas, balki aldash, majburlash va zaif shaxslarni ekspluatatsiya qilish tufayli odam savdosi belgilari bo‘lishi mumkin.

Shu bilan birga, Markaziy Osiyo mamlakatlari qonunchiligi fuqarolarga chet eldagi qurolli mojarolarda ishtirok etishni taqiqlaydi. Bunday harakatlar jinoiy jazoga, jumladan, qamoq jazosiga sabab bo‘ladi.

Inson huquqlari tashkilotlari xalqaro hamjamiyatni ushbu amaliyotga chek qo‘yish va jabrlanganlarga yordam berish, jumladan, vataniga qaytarish va ularning oilalarini qo‘llab-quvvatlash uchun bosimni kuchaytirishga chaqirmoqda.