“Bilmayin bosdim tikanni..” yoxud deputatning o‘zbeklar haqida gapirganlari boshiga balo bo‘ldi

Xanti-Mansiysk avtonom okrugi dumasi deputati Xolid Tagizodaning o‘zbek muhojirlarining Sibir janubi bilan tarixiy aloqasi haqidagi bayonoti Moskvada keskin reaksiyaga sabab bo‘ldi. Ba’zi Davlat Dumasi deputatlari bu so‘zni Rossiyaning «hududiy yaxlitligiga tahdid» deb hisoblab, deputatni qattiq jazolashni talab qilishdi.

Tagizodaning gaplari shunchalik asossizmi? Rus deputatlarini jazavaga solgan narsa nima?

Deputat nima degan edi?

29-may kuni Yugrada muhojirlar o‘rtasida tug‘ilish statistikasini muhokama qilish chog‘ida Tagizade shunday degandi:

«O‘zbeklarga kelsak, aytaylik. Bizda Yugra va Tyumen viloyatining bir qismi tarixan Sibir xonligi bo‘lgan. Uni shayboniylar sulolasidan bo‘lgan Ko‘chimxon boshqargan, bu hukmron o‘zbeklar sulolasi… Balki bu yerga muhojirlar o‘zlarining tarixiy vatanlariga kelishayotgandir».

Keyinroq u hech kimning ko‘nglini og‘ritmoqchi emasligini va Rossiya chegaralarini shubha ostiga qo‘ymasligini ta’kidlab, omma oldida kechirim so‘radi.

Shayboniylar va Ko‘chimxon kim bo‘lgan?

Ko‘chimxon haqiqatan ham Sibir xonligining so‘nggi hukmdori bo‘lib, XVI asrda Buxoro xonligi va O‘zbekistonni boshqargan shayboniylar sulolasiga mansub edi. Tarixiy adabiyot va akademik manbalarda shayboniylar sulolasi o‘zbek etnik-madaniy merosi bilan mustahkam bog‘langan.

Demak, Tagizodaning bayonoti, tanqidchilar aytganidek, “soxta tarix” emas, balki ishonchli tarixiy faktlardir.

Tarixiy xotira jinoyat emas

Hozirgi Tyumen viloyati hududi bir vaqtlar Sibir xonligi tarkibiga kirganini tan olish Rossiyaning hududiy yaxlitligiga tahdid solmaydi. Aks holda, xuddi shu faktlar «Sibir tarixi» bo‘limida keltirilgan maktab darsliklarini ham taqiqlash kerak.

Rossiyaning ayrim siyosatchilari va arboblari Qozog‘iston, Ukraina va Boltiqbo‘yi mamlakatlarida «rus yerlari» haqida muntazam ravishda bayonotlar berishlari fonida «separatizm» ayblovi yanada g‘alati ko‘rinadi. Ko‘pincha federal platformalardan qilingan bu bayonotlar hech qanday oqibatlarsiz o‘tadi. Biroq, Xanti-Mansiysklik deputat xalqlar o‘rtasidagi ishonchli tarixiy aloqa haqida gapirganda, bu to‘satdan tahdidga aylanadimi?

Ikki xil standartlar

Agar biz Tagizoda tanqidchilari taklif qilgan mantiqqa amal qilsak, hozirgi Rossiya hududida bir vaqtlar mavjud bo‘lgan qozoq, tatar, boshqird, qalmiq yoki buryat xonliklari haqida har qanday eslatma ham «tahdid» ostida qoladi. Biroq, tarixiy xotirani tahdid sifatida qabul qilmaslik kerak – bu umumiy madaniy merosning bir qismidir.

O‘zbeklar, tojiklar, qirg‘izlar va boshqa markaziy osiyoliklar bugun Rossiya iqtisodiyotiga katta hissa qo‘shmoqda. Ularning ko‘pchiligi qonun bo‘yicha yashaydi, ishlaydi, soliq to‘laydi va uylar quradi, shu jumladan Yugra va Sibirda ham. Ularning ajdodlarining bu zamin bilan tarixiy bog‘liqligini eslatib o‘tish suverenitetga putur yetkazmaydi – aksincha, o‘zaro hurmat va muloqotga asos bo‘lishi mumkin.

Tagizodaning o‘zi uning so‘zlari bayonot emas, balki murakkab mavzuni muhokama qilish doirasidagi taxmin ekanligini aytgan. Uning ta’kidlashicha, uning maqsadi “vaziyatni xolis tushunish va mintaqaning ko‘p millatli aholisi birligini mustahkamlash”dir.

Bu fonda uni “namoyishli va qattiq jazolash” chaqiriqlari nafaqat haddan tashqari reaksiya, balki siyosiy bosimga urinish kabi ko‘rinadi.

Tarix murakkab va ko‘p qatlamli. O‘tmishdagi faktlarni tan olish hozirgi kunga da’vo qilishni anglatmaydi. Xolid Tagizoda hududiy talablar qo‘ymagan, nifoq qo‘zg‘atmagan. Aksincha, uning bu so‘zlari Rossiya va Markaziy Osiyoni ta’qiqlash emas, o‘rganish va hurmat qilish kerak bo‘lgan umumiy tarixiy makon ekanligini eslatib turadi.